OTİSTİK ÇOCUKTA OYUN OYNAMA BECERİSİ

Otistik çocuğun oyun oynama becerisini nasıl geliştirebileceğimizi sorgulamadan önce bu beceri için önkoşul olan sosyal ilişki, iletişim ve hayal gücünü anlamamız ve bu çocuklardaki eksikliğin derecesini değerlendirmemiz gerekmektedir.

Aslında otistik çocuklarda doğuştan itibaren eksik olan bu üç özellik tek yönlü olarak değerlendirilemez, karşılıklı olarak yaşanan ya da yaşanamayan özelliklerdir bunlar. Dolayısı ile kendinizi otistik çocuğun karşısında düşündüğünüz zaman, fark edersiniz ki siz de bu çocuk ile iletişim kurmakta, sosyal ilişki yaşamakta ve onunla ilgili imajlar geliştirmekte zorlanmaktasınızdır. En zor olanı da belki çocuğunuz ile ilgili uzun vadeli imajlar geliştirememenizdir.

İşte çocukta doğuştan gelişmeye hazır olması gereken ancak otistik çocukta kendiliğinden kazanılmayan bu üç özellik oyun kurma becerisinde de birbirleri ile ilişki halindedirer.

Sosyal İlişki:
Bebek ikinci aydan itibaren objelere ve insanlara farklı reaksiyonlar gösterecek şekilde kodlanmıştır. Objelerden duyusal tatminler alır ve “tutma objeleri”, çiğneme objeleri”, “vurma objeleri” olarak onları kullanır ve zaman içinde bu netlikte ayrımlaştırır. İnsanlarla ilişki kurarken ise vücut hareketlerini ve yüz ifadelerini kullanır.

Çocuğun tüm bu tecrübeleri ve anlamlandırmaları zihinsel ve duygusal bağlantılar içerir. Bu tecrübeler ve bağlantıların kurulmasında en önemli faktör “oyun”dur. İlk oyunları düşünecek olursak keşif için yapılan sallamalar, vurmalar, emmeler, her şey bir sebep-sonuç zinciri içinde gelişir. Çocuk aynı şeyleri arka arkaya yapıp, aynı sonuçları tekrar tekrar alır. Gittikçe bu hareket yapmanın kendisi olduğunu ve obje üstündeki değişikliği kendisinin gerçekleştirdiğini, o objenin kendisinin bir uzantısı olmadığını, kendisinin ayrı bir şey olduğunu keşfeder. Zamanla kendi eli ile kendi vücuduna dokunmakla, başkasının ona dokunması arasında vücudunda duyduğu his açısından farklı yaşantılar gerçekleştiğinin ayrımına varır. Böylece fıziksel dünyadan başka, iletişim dünyasını da keşfeder. Bu iletişim dünyası sebep sonuç ilişkilerine göre şekillenen bir dünya değildir, insanların niyetlerine göre şekillenmektedir. Ama otistik olmayan bir çocuk dünyayı ve niyetleri anlamak konusunda gayet erkenden başarılı olabilir. Mesela 6 aylık bir bebeğin ağzından emziği çektiğinizde gözüne bakın ne ler oluyor. Bebek kafasını kaldırıp direkt sizin yüzünüze bakar, ne emziğe ne de o emziği çekip alan ele bakmaz. Sizin gözünüzde bir niyet okumaya çalışır. Ne oluyor? Tanışıyor muyuz? Gülüyor musun” gibi sorular sorar bakışları ile.

Bu becerinin ne kadar karışık ve zor olduğunu anlamak için bundan yoksun olanlarla karşılaşmak yeterlidir.

0-9 ay içinde bebeğin yaşantı ve organizasyonları

Otistik çocuk dünyayı sebep sonuç ilişkisi içinde anlar. Bu sokağa girilirse doktora gidilir ağlama. Başka bir yere de gidilebileceğini düşünmez.Parka bu yoldan gidilir, öbür yola saptık ağlama. Öbür yoldan da parkta gidilebileceğini düşünmez.

Yapılandınlmış oyun çocuğa hayatın farklı kesitlerinde farklı tecrübeler sunarak bu zihinsel esnekliği sağlamayı becerebilir.

İletişim ve Dialog:
6 aylık bir bebek oyuncağın yatağın dışına atınca artık onu almak için ağlamaz ama 9 aylık bebek aynı şeyi yapar sonra o oyuncağa bakarak ağlar ve geri verdiğinizde susar. Ama bu onun oyuncağı tekrar atmasını engellemez ve oyun devam eder. Bu yaşlar ce -e oyunundan zevk alınmaya başlandığı yaşlardır. Çocuk görmese bile bir objenin veya bir kişinin var olmaya devam ettiğini keşfetmeye başlamıştır ve bunun denemelerini yapmak hoşuna gider. Ve iletişime dayalı oyunlar başlar. Çocuk parmağı ile göstererek dikkatinizi bir yere doru çekmeye çalışır.

Odaya bir yabancı geldiğinde zaman önce ona doğru bakıp sonra anneye bakar.

* Vücut dili ile ve yüz ifadeleri ile anneye kendi duygusunu yansıtır
* Annenin ifadesinden durumunu gerçek mahiyetini anlar (korkacak bir şey yok,
yalnız değilsin vs.)
* Kendi duygusal yaşantısını annesininkine göre ayarlar.
* Bu yeni durumun ışığında davranır (yabancıyı kabul eder).

Pek çok otistik çocuk konuşmaya başlayıp, iyi bir kelime hazinesine sahip olsa bile çoğunlukla dialog kurma ve duygularını bir başkasına göre ayarlama becerisini geliştiremezler.

İmaj Oluşturma:
Erken dönemlerde bebek dünyayı olduğu gibi değil gözüktüğü gibi algılır. Mesela masayı gördüğü açı neyse oradan bilir, tümünü masa olarak algılamaz. Dünyayı tüm duyuları ile algılar, ama hala başkalarının algıladıklarının kendisininkinden farklı olabileceğini bilemez. Pek çok otistik çocuk da dünyayı topoğrafik olarak ve mutlak olarak algılar:

9 aydan sonra ortak dikkati artan çocuk yetişkinin duygularına göre kendisini ayarlamayı da öğrenir ve bu yetiler sayesinde kafasındaki imajları da değiştirilebilir, geliştirilebilir ve yavaş yavaş kendi düşünceleri olduğunu farkettiği gibi başkalarının da kendisininkinden farklı düşüncelere sahip olabileceğini anlar.
Karşılıklı dialog, ortak dikkatin gelişmesi ile çocuk kendi duyguları ile diğerlerinin duygularını kıyaslayabilmeye başlar; bu da imajlarının oluşmasında, fantezi geliştirmenin ön koşuludur.

18 aydan itibaren çocuk zihinsel imajları daha esnek olarak kul1anır, bu da gösterir ki çocuk dünyayı göründüğünden farklı olarak da tasarlayabilirler, yorumlayabilir. Plastik bir bebeğin canlı olduğunu tasarlayıp altını ıslattığını söyleyebilir.

Çocuk tüm bu süreçlerde bir depo oluşturur. Ancak burada anlatılan şekliyle tek tek resimler değil tabi. Bu anlamayı kolaylaştırmak amacı ile yapılan bir açıklama olarak düşünülebilir. Çocuğun zihninde daha ziyade bir film oluşur, mantık sırası takip eder. 6 aydan itibaren çocuk kısa sıralamalar arasındaki ilişkiyi bilir, beklenti oluşturur ve buna uygun davranır. Örneğin; kucağa alınacağını anladığı anda kollarını havaya kaldırır. Günlük hayatın rutinlerini takip etmek çocuğun hoşuna gider sonra ne olacağını bilmek ister. Bu sinema şeritlerini otistik çocuk için daha esnek hale getirebilmek oyunlarla mümkün olabilir. Bunun için önce sosyal hikayelerle başlanabilir.

_ 9 – 12 ay arasında çocuk insana ve objeyle simultane olarak ilişki kurabilir. Bu tarz
yaşantılar çocuğun canlı ve cansız arasındaki ilişkileri yaşantılamasını sağlar.

_ 2 yaşında insanların bir şeyi ne zaman, nasıl, ve hangi yüz ifadesi ile istediklerini ayrıca elde
ettiklerinde veya elde edemediklerinde nasıl reaksiyon gösterdiklerini tanır.

_ 3 yaşında insanlardaki farklı davranışları anlar. Kendisi için neyi kimden
isteyeceğinin hesabını yapar (dondurma babadan istenir…)

_ 4 yaşında çocuk bir adım öteye gider dondurmayı babadan istemeden önce annesinin
odadan çıkmasını bekler.

Yine 4 yaş çocuğu, yetişkinlerin aldıkları bilgiye göre nasıl farklı davranacağını bilir. Ve bazı şeyleri söylememenin veya kandırmanın kendisine fayda sağladığını bilir. Ancak otistik çocuk insanların belli niyetlerle davrandığını anlayamaz. Anlam eksikliği – Analiz ve his ile kurulan bağlantılar eksiktir.
– Bunun yerine duyusal detaylara takılırlar.
-Şeylerin ötesindekini duymaz ve görmezler.

Bu gelişimsel problemler ve eksikler gözönüne alınarak pek çok otistik çocuğun oyunda gelişim basamaklarının en altında olduğu söylenebilir. Bu nedenle oyunda görsellik, taklit, aynalama, sıra takibi ve somut ve specifik olma ön planda tutulması gereken özelliklerdir.

Duyusal Motor Oyun
(6 – 8 ay) Uzaktan kumandayı ağzına sokar, yere atar eğlenir.

Organize Oyun
(6 – 9 ay) Oyuncak gerçek amacına uygun olmaksızın kullanılır, sıralar içiçe koyar, kule yapar ya da kumandayı ağabeylerinin yaptığı gibi tutup basmaya çalışır. Bu önemli objeyi kullanır.

Fonksiyonel Oyun
(9 – 12 ay) Amacına uygun oynar, bir hedef vardır gerçekleşen. Başka insanlann
davranışlannı taklit eder. Kumandanın düğmesine en sevdiği filmin ortasında basar.

“miş gibi” Pretend Oyun (18 ay itibaren)
Bir şeyi başka bir şeymiş gibi kullamr. Bir bloku araba gibi kullanır, ayısı canlıymış gibi
davranır. Bu aşama çocuğun tasarımlar oluşturabilmesinin iyi bir işaretidir (Başkalarının ne düşündüğünü anlayabilir). Uzaktan kumandayı telefon gibi kullanır.

Yapılandırılmış oyun kurma çalışmalarına bir kaç örnek şöyle verilebilir;

1. Otistik çocuğun oyun oynayabilmesi için; öncelikle sosyal beklentileri karışlayabiliyor olması gerek. Mesela grup olarak oturacaklar ve bir kap dolusu şeker sıra ile geçecek. Her kez bir tane alıp yanındakine verecek.

• Dikkatini kaba verecek
• Kabı birinden alacak
• Şekeri seçecek
• İstediği şekeri isimlendirecek
• İsimlendirdiğini çekecek
• Kabı yanındakine geçirecek

2. Kart çekme oyunu; 5 kart hazırlayabilirsiniz üçünde yiyecek resimleri olmalı. Kırmızı şapka sıranın kimde olduğunu belirtir. Kırmızı şapkayı takan kart seçer. İlk denemede kartları öğretmen ters tutarak sunar. Daha sonra diğer çocuklar da kart sunabilir.

*Beklenti oluşturma
*Sıra bekleme
*Kurala uyma
*Hayal kırıklığını yaşayabilme

Bu oyunlar çocuğun gelişim seviyesi ve oyunun gerektirdiği düzey göz önüne alınarak hayali oyun seviyesine kadar planlanıp çeşitlendirilebilir.

Derleyen: İnci Vural Kayaalp
Uz. Klinik Psikolog, Pedagog